Πόντος

ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ   ΠΟΝΤΟΣ

Πόντος ένα μεγάλο  - στο σύνολο του - άγνωστο κεφάλαιο της Ελληνικής Ιστορίας. Ένα τμήμα του ελληνικού πολιτισμού που οι ρίζες του εντοπίζονται στην πρώιμη αρχαιότητα κατά τη γεωμετρική εποχή. Προτού όμως διεισδύσουμε βαθύτερα στο απώτερο παρελθόν φτάνοντας σταδιακά στις πρόσφατες οδυνηρές μνήμες του αιώνα μας, ας προσδιορίσουμε με μεγαλύτερη σαφήνεια τη γεωγραφική  θέση στην οποία γεννήθηκε, άκμασε και τέλος ξεριζώθηκε βίαια ο Ποντιακός πολιτισμός.

Ο ιστορικός Πόντος βρίσκεται στο βορειοανατολικό τμήμα της Μικρά Ασίας. Εκτείνεται από το Ιασώνιο ακρωτήριο (Γιασούν - Μπουρνού) μέχρι τις εκβολές του ποταμού ΄Αλυ και τη Σινώπη. Συνορεύει ανατολικά με την Κολχίδα, νότια με την Καππαδοκία, δυτικά με την Παφλαγονία, ενώ οι βόρειες ακτές του βρέχονται από τον Εύξεινο Πόντο.

Μια πρώτη χρήση του όρου κάνει αρχικά ο Ηρόδοτος κι αργότερα ο Ξενοφώντας. Ως Πόντος κατ΄ αυτούς, οριζόταν η περιοχή από το Φάση ποταμό, ως την Ηράκλεια την Ποντική.

Αν και οι αρχαίοι Έλληνες είχαν φτάσει πιθανότατα στα παράλια του Εύξεινου Πόντου πριν από το 1000 π.Χ., ωστόσο οι πρώτες ελληνικές αποικίες στον Πόντο ιδρύθηκαν τον 8οαι. π. Χ. Νωρίτερα η  περιοχή κατοικούνταν από βαρβαρικά φύλα. Πρώτοι Έλληνες αποικιστές ήταν οι  Ίωνες της Μιλήτου που ίδρυσαν τη Σινώπη, η οποία με τη σειρά της αποίκισε την Κερασούντα, τα Κοτύωρα( τη σημερινή Ορντού) και την Τραπεζούντα. Στις επόμενες δεκαετίες οι Μιλήσιοι ίδρυσαν την Αμισό( τη σημερινή Σαμψούντα), ενώ παράλληλα δημιουργήθηκαν κατά μήκος των παραλίων του Πόντου πολυάριθμες αποικίες ανεξάρτητες μεταξύ τους.

Το 401π. Χ. οι Μύριοι του Ξενοφώντα, οι 12000 Έλληνες μισθοφόροι του Πέρση πρίγκιπα Κύρου, στην πορεία επιστροφής τους στον ελλαδικό χώρο θα συναντήσουν, μετά από πολύμηνη πορεία στο εσωτερικό της εχθρικής Μικράς Ασίας τις αυτοδιοικούμενες ελληνικές πόλεις του Μικρασιατικού Πόντου, με κέντρο την Τραπεζούντα. Κατεβαίνοντας λοιπόν απ΄ τα απόκρημνα βουνά, ταλαιπωρημένοι από μια εκστρατεία μέσα στο βαρύ χειμώνα και αφού είχαν διανύσει 1700 χιλιόμετρα, οι Μύριοι του Ξενοφώντα βρέθηκαν απρόσμενα σε μια όαση ελληνική: στην Τραπεζούντα, «πόλιν Ελληνίδα οικουμένη εν τω Ευξείνω Πόντω». Και κρίνοντας από τη μεγάλη βοήθεια που πρόσφεραν οι Τραπεζούντιοι στους Μύριους συμπεραίνει κανείς πως η Τραπεζούντα στα τέλη του 5ου αι. π. Χ. ήταν ήδη μια πολύ οργανωμένη πολιτεία με δικό της μάλιστα νόμισμα.

Ως την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου , οι Έλληνες κατοικούσαν μόνο στα παράλια του Πόντου. Μετά τη μάχη της Ιψού (302π.Χ.) και ιδιαίτερα κατά τους Αλεξανδρινούς χρόνους συνεχίζεται ο εποικισμός στο εσωτερικό με τη δημιουργία σημαντικών πόλεων όπως η Αμάσεια, η Νικόπολη, τα Κάβειρα κ.α. με αποτέλεσμα τη φανερή επικράτηση του Ελληνισμού και στο εσωτερικό της περιοχής. Ο ιστορικός  Διόδωρος ο Σικελιώτης μας δίνει τη μαρτυρία του αναφέροντας ότι «.......πολλοι Μακεδόνες ελθόντες εις τον Καύκασον διεσπάρησαν εις τας πόλεις...»

Την ίδια εποχή επικρατεί και η ονομασία Πόντος ενώ μέχρι τότε ο Πόντος αποτελούσε μέρος της Καππαδοκίας και λεγόταν «Καππαδοκία ]η πρ'ος Πόντ?ω».

Ο Γερμανός ιστορικός Fallmerayer, παρουσιάζει μια διαφορετική εκδοχή σχετικά με την ίδρυση των ελληνικών πόλεων του Ιστορικού Πόντου και ειδικότερα της Τραπεζούντας. Ισχυρίζεται ότι κατά τους προϊστορικούς χρόνους λαοί από την Ανατολή χρησιμοποιώντας το πέρασμα του Καυκάσου αποίκισαν τις χώρες της Ευρώπης. «Συνεπώς η αρχαιότατη Ελλάδα και οι αρχαιότατες ελληνικές πόλεις δεν πρέπει να αναζητηθούν στην Πελοπόννησο, ούτε στην Αττική ή στη Δωρίδα, αλλά στις κοιλάδες του Καυκάσου και στις ανατολικές ακτές του Εύξεινου Πόντου, όπως μπορεί κανείς να ανακαλύψει εκεί για πρώτη φορά τις περισσότερες ονομασίες των ποταμών και των δρόμων της μετέπειτα Ευρωπαϊκής Ελλάδας. Εδώ ήταν η Τραπεζούντα, στις ακτές της θάλασσας, μια από τις πρώιμες αρχικές εγκαταστάσεις του αρχαίου πελασγικού ελληνικού λαού».

Κατά την ελληνιστική εποχή λοιπόν ο Δυτικός Πόντος - το κομμάτι του Πόντου που είχε κατακτηθεί από τους Πέρσες - διοικείται από σατράπες περσικής καταγωγής και ένας απ΄ αυτούς ο Μιθριδάτης, κηρύσσοντας την περιοχή ανεξάρτητη , ιδρύει το 302 π.Χ. βασίλειο του Πόντου , χωρίς όμως να καταλύσει το πολίτευμα των παραθαλάσσιων πόλεων που έλεγχαν τις αγορές και την εμπορική ναυτιλία. Σημαντικότερος είναι ο 6ος κατά σειρά Πόντιος βασιλιάς, που βασίλεψε από 120 - 63π.Χ., ο Μιθριδάτης ο Ευπάτορας, ο οποίος ονομάστηκε Μεγάλος και πολέμησε για τέσσερις δεκαετίες εναντίον των Ρωμαίων. Είχε μητέρα και σύζυγο Ελληνίδα και προσπάθησε να εξελληνίσει το κράτος του, συνενώνοντας τον ελληνικό και τον περσικό πολιτισμό, όπως είχε κάνει ο Μέγας Αλέξανδρος, μερικούς αιώνες πριν. Ο ίδιος ο Μιθριδάτης σε σύγγραμμα του αναφέρει για τον πληθυσμό της περιοχής: «..........εν τη δυτική παραλία του Ευξείνου Πόντου κατώκουν Έλληνες εμπορευόμενοι και ζώντες εργατικώς, υπερθεν δε αυτων εζων οι βάρβαροι».

 

Το 65π. Χ. οι Ρωμαίοι κατέκτησαν το κράτος του Πόντου και αφού το χώρισαν σε Γαλατικό και Πωλεμωνιακό Πόντο, το έκαναν ρωμαϊκή επαρχία. Την εποχή αυτή οι αρχαιοελληνικές πόλεις του Πόντου, γνωρίζουν την καταστροφή απ΄ τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία που τις τιμωρεί έτσι για τη βοήθεια τους στους Πέρσες κατά του Μιθριδατικούς πολέμους. Η μόνη πόλη που γλιτώνει, είναι και πάλι η καρδιά του Πόντου, η Τραπεζούντα που είχε κρατήσει ουδέτερη στάση.

Μεγάλη σημασία για την περιοχή του Πόντου είχε η διάνοιξη της ρωμαϊκής οδού, καθώς πλέον η πλήρης απομόνωση, που είχε γνωρίσει λόγω φυσικής κατάστασης της περιοχής έπαιρνε τέλος. Η ευρύτερη περιοχή λοιπόν και κυρίως η Τραπεζούντα από τον 1ο αι. μ.Χ. μέχρι και τις αρχές του αιώνα μας γνώρισαν μια καταπληκτική ανάπτυξη.

H πορεία προς τον πλήρη εκχριστιανισμό της περιοχής αρχίζει τον 3ο αι. μ.Χ. Το 325μ. Χ. στην πρώτη οικουμενική Σύνοδο που συγκαλείται στη Νίκαια από τον αυτοκράτορα του Βυζαντίου Μεγάλο Κωνσταντίνο, παίρνουν μέρος ο επίσκοπος της Τραπεζούντας Δόμνος μαζί με πέντε άλλους επισκόπους του Πόντου.

Είναι σαφές ότι καθ΄ όλη την περίοδο των βυζαντινών χρόνων, ο Ευξεινοποντιακός χώρος αποκτά και μεγάλη στρατηγική σημασία. Αποτελεί σημαντικότατη επαρχία του ανατολικού τμήματος της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Ελέγχει και προστατεύει τόσο το θαλάσσιο δρόμο προς το Βόσπορο, όσο και το βορινό δρόμο που καταλήγει στη Βαλκανική, λειτουργεί ως τείχος αντίστασης στους Πέρσες, τους Άραβες, τους Μογγόλους και τους Σελτζούκους, κρατώντας τους μακριά απ΄ τη θάλασσα, και βέβαια αποτελεί τον κύριο τροφοδότη της πρωτεύουσας με όλα τα αγαθά.

Από τον 7ο ως τον 10ο αι. μ. Χ. ο Ανατολικός Πόντος αντιμετωπίζει την απειλή των Αράβων και οργανώνεται για να την αντιμετωπίσει. Η Τραπεζούντα γίνεται πρωτεύουσα του «θέματος» της Χαλδίας - στο πλαίσιο της αναγκαίας για τις περιστάσεις διοικητικής και στρατιωτικής ανασυγκρότησης της ακριτικής περιφέρειας - αφού η ζωή σ΄ αυτή την περιοχή βρίσκεται συνεχώς υπό αμφισβήτηση. Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφέρουμε το Μητροπολίτη Τραπεζούντας Χρύσανθο ο οποίος μας πληροφορεί για τη διοικητική θέση του Πόντου σ΄ αυτή την περίοδο ως εξής: «.....μεταξύ των 17 θεμάτων της Μικράς Ασίας όγδοον τον αριθμό ήτο ή Χαλδία, ήτις περιελάμβανε τον Πολεμωνιακόν Πόντον και μέρος της Κολχίδος, μέχρι του Φάσιδος, μεσογείως δε εξετείνετο μέχρι της Κολωνίας....παρά τον Ευφράτην εν Μικρά Αρμενία».

Από τον 11ο αι. μ. Χ. αρχίζουν προσπάθειες απόσπασης από την κεντρική εξουσία του Βυζαντίου, από τους δούκες της Χαλδίας που αρχίζουν να αυτοονομάζονται ηγεμόνες της Τραπεζούντας. Όταν το 1074 οι Σελτζούκοι φτάνουν στα περίχωρα της Τραπεζούντας ο δούκας της Χαλδίας, Θεόδωρος Γαβράς, κηρύσσει τον Πόντο ανεξάρτητο. Ένα χρόνο μετά ελευθερώνει την περιοχή από τους Σελτζούκους και ο ίδιος εξελίσσεται σε ηγεμόνα ανεξάρτητο από το Βυζάντιο, οργανώνει την άμυνα και καταφέρνει να κρατήσει τον εχθρό μακριά επί 22 χρόνια!« Η οχυρά θέσις της Τραπεζούντος, το πολεμικόν μένος και το αδάμαστο φρόνημα των ορεινών κατοίκων του θέματος Χαλδίας, η αδυναμία της αυτοκρατορικής αυλής του Βυζαντίου, και οι εντεύθεν εις την ιδίαν αυτού τύχην και τας ιδίας δυνάμεις εγκατάλειψις του ιθαγενούς πληθυσμού, και τέλος η προσωπική αξία και το ηρωικόν θάρρος του Θεοδώρου Γαβρά, όστις ήτο «άμαχος», και αήττητος, εξησφάλιζον αυτόν από πάσης επιθέσεως του αυτοκράτορος του Βυζαντίου. Μοιραία λοιπόν επήλθε η απόσχιση της περιοχής του Πόντου από το Βυζάντιο, ωστόσο το καθεστώς αυτό δε διατηρήθηκε για πολύ, μετά το θάνατο του Γαβρά η περιοχή της Τραπεζούντας προσαρτάται πάλι στο Βυζαντινό κράτος το 12ο αι., αλλά οι προσπάθειες ανεξαρτοποιήσης του θέματος Χαλδίας από τη Βυζαντινή κεντρική εξουσία συνεχίζονται μέχρι το 1140 την εποχή των Κομνηνών. Στο μεταξύ ο Πόντος εξακολουθεί να αμύνεται απέναντι στους Σελτζούκους Τούρκους, τους Τουρκομάνους, και του Γεωργιανούς, αλλά και στην εξουσία του κράτους της Κωνσταντινούπολης. Το 1140 λοιπόν οι γιοι του αυτοκράτορα Μανουήλ Κομνηνού ιδρύουν στο θέμα Χαλδίας την αυτοκρατορία της Τραπεζούντας. Έμβλημα της αυτοκρατορίας,  είναι ο μονοκέφαλος αετός.

Γρήγορα εξελίσσεται σε αυτοκρατορία,  το πρώτο ανεξάρτητο ελληνικό μεσαιωνικό κράτος, με ιδρυτές τον Αλέξιο και τον Δαυίδ Κομνηνό, αποδεικνύοντας τη δύναμη του Ποντιακού ελληνισμού, που μέσα από τις πιο αντίξοες, φυσικές και πολιτικές συνθήκες, μέσα από κατακτήσεις και συνεχείς αγώνες ανεξαρτησίας που κράτησαν πάνω από 11 αιώνες, μπόρεσε να κρατήσει ζωντανό το ελληνικό στοιχείο, τον ελληνικό πολιτισμό και την Ορθοδοξία. Η ιστορία του ελεύθερου Ελληνισμού του Πόντου κλείνει με την παράδοση της Τραπεζούντας στα Οθωμανικά στρατεύματα του Μωάμεθ Β΄ το1461μ.Χ., τη μεταφορά - και την εκτέλεση αργότερα -  της αυτοκρατορικής οικογένειας στη Θράκη, των αρχόντων στην Κωνσταντινούπολη και την υποχρεωτική στρατολόγηση 1500 νέων στο σώμα των γενίτσαρων.

Αφού είχε ολοκληρωθεί η κατάκτηση της κεντρικής Ελλάδας και της Πελοποννήσου, ήταν πια η σειρά του τελευταίου ελληνικού κράτους της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας. Την Άνοιξη του 1461 ξεκίνησε ο Μωάμεθ με πολύ στρατό, ενώ ο στόλος παρακολουθούσε την πορεία του στρατού παραπλέοντας. Με όλο αυτό τον όγκο στρατού έφτασε στη Σινώπη, η οποία αναγκάστηκε να παραδοθεί. Στις αρχές Ιουλίου ο τουρκικός στόλος αποβίβαζε στρατό στα προάστια της Τραπεζούντας και η πολιορκία της ποντιακής πρωτεύουσας άρχισε. Στις πρώτες μέρες του Αυγούστου η πολιορκία έγινε στενότερη, γιατί στο μεταξύ έφτασε όλη η δύναμη των Τούρκων. Η άμυνα των Ελλήνων ήταν ηρωική αλλά ο αγώνας άνισος . Ο τελευταίος αυτοκράτορας της Τραπεζούντας Δαυίδ Μεγαλοκομνηνός είχε προσπαθήσει συμμαχώντας με γειτονικούς ηγεμόνες να ενισχύσει την άμυνα του, όμως στην κρίσιμη αυτή ώρα έμεινε αβοήθητος. Οι Τούρκοι σύμμαχοι του τον εγκατέλειψαν, οι Γεωργιανοί δίσταζαν, ενώ καμία δυτική δύναμη δε μπορούσε να περάσει τα Στενά. Στις 15 Αυγούστου 1461 η τελευταία ελληνική πρωτεύουσα έπεσε.

Όμως η καρδιά του Ποντιακού ελληνισμού παραμένει σ΄ όλη την Τουρκοκρατία ζωντανή και θα παραμείνει κέντρο του ελληνισμού ακόμα και κάτω από τη δουλεία ως το πρώτο τέταρτο του 20ου αι.

Το Οθωμανικό καθεστώς ωστόσο επιδιώκει την αφομοίωση των λαών της περιοχής με τη μέθοδο των διωγμών και του Εξισλαμισμού. Στην περίπτωση του ποντιακού ελληνισμού οι διωγμοί οδηγούν σε μεταναστευτικά κύματα προς τη Ρωσία και ιδιαίτερα προς την περιοχή του Καυκάσου. Η περιοχή της Υπερκαυκασίας (οι σημερινές δημοκρατίες της Γεωργίας, Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν) και οι σημερινές δημοκρατίες της Ρωσίας και της Ουκρανίας αποτελούν παραδοσιακούς χώρους υποδοχής Ποντίων προσφύγων.

 

 

Η πρώτη ομαδική εγκατάσταση πραγματοποιείται ήδη τη Βυζαντινή εποχή όταν αυτοκράτορας ήταν ο Ηράκλειος 7ος αι.π.Χ. Τα μετέπειτα μεταναστευτικά κύματα προς την περιοχή οφείλονται - εκτός από ένα - στους διωγμούς εναντίον των Ελλήνων του Πόντου. Η δεύτερη μαζική μετανάστευση πραγματοποιείται ακριβώς μετά απ΄ την άλωση της Τραπεζούντας. Η τρίτη θα γίνει το 1806 λόγω των καταστροφών των περιοχών του Πόντου από τους επαναστατημένους εναντίον της Οθωμανικής εξουσίας Τερέ - Βέηδες των Λαζών, ενώ η τέταρτη μετανάστευση θα γίνει μετά την ελληνική επανάσταση του 1821 και τους επακολουθήσαντες ρωσοτουρκικούς πολέμους. Μια πέμπτη μετοίκηση θα ακολουθήσει τον Κριμαϊκό πόλεμο, 60.000 άτομα εγκαθίστανται στις περιφέρειες του Κουμπάν, της Σταυρούπολης και του κυβερνείου Μαύρης θάλασσας. Μια από τις τελευταίες μεταναστεύσεις θα πραγματοποιηθεί το τελευταίο τέταρτο του 19ου αι. και θα διαρκέσει επτά ολόκληρα χρόνια, από το 1877 - 1884. Ο Πόντος σχεδόν ερημώνεται. Περισσότερα από 100.000 άτομα εγκαθίστανται στις περιφέρειες Κάρς, Τσαλκάς, Τέρεκ, Σταυρούπολης, Κουμπάν, Σοχούμ, Βατούμ....................

 

                                                           Επιμέλεια Υλικού: Αναστασιάδου Ελένη

 

 

 


 
porn porno porn porn porn porno