Ο Γάμος στην Ποντιακή Κοινωνία

O γάμος αποτελούσε σταθμό στη ζωή ενός νέου ζευγαριού, γεγονός που τονίζεται από τον μεγάλο αριθμό εθίμων και πατροπαράδοτων διαδικασιών που συνήθιζαν οι Πόντιοι. Τον πρώτο λόγο στη δημιουργία ενός νέου σπιτικού τον έχει ο πατέρας τη παιδά – άλλωστε η πατριαρχική οικογένεια ήταν νόμος απαράβατος- και δευτερευόντως ο πατέρας τη κουτσής. Η ηλικία[1] που ο νέος έπρεπε να ’υναικίζ’ ήταν μεταξύ των 16 και 25, ενώ η νέα όφειλε να αντρίζ’ μεταξύ των 14 και 20.

 

Η επιλογή της νύφης και το προξένεμαν

Δεδομένης της περιορισμένης θέσης της γυναίκας, οι νέες είχαν ελάχιστες δημόσιες εξόδους, οι οποίες θα μπορούσαν να είναι αφορμές για τη δημιουργία αμοιβαίων συναισθημάτων σε ένα ζευγάρι, έτσι την πρωτεύουσα θέση είχε μια άλλη γυναίκα για την επιλογή της νύφης και αυτή δεν ήταν άλλη από την μέλλουσα πεθερά, την οποία συχνά βοηθούσε μια προξενέτρα. Οι μητέρες λοιπόν των γαμπρών έψαχναν για νέες από καλόν γενεάν, από ευκατάστατες και ηθικές οικογένειες. Επιπλέον, μεγάλη βαρύτητα είχε εξωτερική εμφάνιση της νέας όσο και η εσωτερική· η καλή μέλλουσα νύφη θα έπρεπε να είναι αφ’ ενός καθ’ όλα υγιής, με όμορφο και δυνατό παράστημα και αφ’ ετέρου εργατική, προκομμένη, έξυπνη, κοινωνική και καλοσυνάτη.

 

Ψαλάφεμαν – Λογόπαρμαν – Σουμάδεμαν

 Αφού λοιπόν οι γονείς τη παιδά είχαν επιλέξει τη νύφη μαζί με το νέο και κάποιους συγγενείς επέγ’ναν σο ψαλάφεμαν τη κουτσής, να ζητήσουν με άλλα λόγια τη νέα από τους γονείς της, οι οποίοι θα μπορούσαν να συμφωνήσουν αμέσως ή να καθυστερήσουν την απάντηση τους ή και να αρνηθούν τελείως προβάλλοντας για παράδειγμα την πρόφαση ότι το κορίτ’ν εμουν μικρόν εν’ ή κ’ έχομεν καιρόν για χαράν. Βέβαια, τις περισσότερες φορές η συγκατάνευση των γονιών της νέας, το λογόπαρμαν δινόταν σε μια δεύτερη επίσκεψη στο σπίτι της νύφης.

Μετά το λογόπαρμαν και αφού είχε περάσει μία εβδομάδα περίπου, συνήθως κάποια μέρα γιορτής ή ένα Σαββατόβραδο έπεται το σουμάδεμαν δηλαδή ο αρραβώνας των δύο νέων. Ο παπάς του χωριού, το ζευγάρι μαζί με τους γονείς του και κάποιους φίλους και συγγενείς βρίσκονταν στο σπίτι της νύφης και εκεί ο ιερέας ευλογούσε τα δακτυλίδια του ζευγαριού και όλοι μαζί συνέχιζαν με ένα γλέντι στο οποίο οι γονείς του νέου έδιναν δώρα στη νύφη και ακολουθούσε φαγοπότι, χορός και τραγούδι.

 

Λάλεμαν και Χαράν (στεφάνωμαν)

 Η Χαρά διαρκούσε τρείς ημέρες από το απόγευμα του Σαββάτου ως τη Δευτέρα πρωί. Την παραμονή του γάμου, ημέρα Σάββατο, οι δύο οικογένειες προσκαλούν στους γάμους των παιδιών τους φίλους και τους συγγενείς του χωριού τους αλλά και γειτονικών χωριών. Το λάλεμαν γινόταν με ένα αγνό μελισσοκέρι που μοίραζαν συνήθως παιδιά στους καλεσμένους, οι οποίοι τους έδιναν χρήματα. Η πρόσκληση των ιερέων και των δημογερόντων γινόταν με λαμπάδα. Συχνά τα παιδιά κέρναγαν και ούζο στους προσκαλεσμένους. Ακόμη το απόγευμα του Σαββάτου συγκεντρώνονταν φίλοι και συγγενείς στα σπίτια του γαμπρού και της νύφης όπου διοργανώνονταν γλέντι με φαγοπότι, τραγούδι και πολύ χορό.

Την Κυριακή το πρωί, μετά τη Θεία Λειτουργία[2] ξεκινούσαν οι προετοιμασίες του γαμπρού και της νύφης. Οι φίλες της νύφης την ετοιμάζουν για το γάμο, τις πλέκουν πλεξούδες τα μαλλιά και τραγουδούν. Από την άλλη πλευρά, οι φίλοι του γαμπρού τον ξύριζαν με τη συνοδεία λύρας και τραγουδούσαν ξυρίστε ατόν, στολίστε ατον, επάρτε ατον κι ας πάμε. Ακολουθεί λοιπόν το νυφέπαρμαν, ο γαμπρός, με τη συνοδεία φίλων και λύρας που συνέχεια παίζει τραγούδια του γάμου, πηγαίνει στο σπίτι της νύφης. Εκεί, η πεθερά του του έχει φτιάξει φούστουρον, το οποίο τρώνε οι συνοδοί του και ο κουμπάρος του ζευγαριού δίνει φιλοδωρήματα στις κοπέλες, ενώ ο γαμπρός αγωνιζόταν συμβολικά να αποσπάσει την νύφη από τις φίλες της που κρατούσαν.

Ο γαμπρός και η νύφη μπροστά, ενώ πίσω βρίσκονται οι υπόλοιποι, φτάνουν στην εκκλησία, όπου γίνεται η στέψη. Βγαίνοντας από την εκκλησία, νέοι σηκώνουν ψηλά τον κουμπάρο και αυτός έταζεν ατσεν έναν μουχαπέτ’. Όλοι οι καλεσμένοι χαιρετούν και εύχονται τους νεόνυμφους και κατευθύνονται προς το σπίτι του γαμπρού. Εκεί τους περιμένει η μητέρα του γαμπρού να τους ράνει με σιτάρι και δωρίζει στη νύφη ένα χάλκινο καζάνι. Ακολούθως, ο κουμπάρος εύχεται και προσφέρει τα δώρα του και με αυτή την κίνηση του προτρέπει και τους άλλους καλεσμένους να τον μιμηθούν.

Αφού τελείωναν τις ευχές και τις προσφορές των δώρων, θέση είχε το φαγητό, ο χορός και το τραγούδι. Πρώτο στον κύκλο το ζευγάρι των νεόνυμφων, ύστερα ο κουμπάρος και μετά όλοι οι άλλοι. Το γλέντι κρατούσε μέχρι τα ξημερώματα της Δευτέρας. Οι χοροί που συνήθιζαν ήταν διπάτ’, τικ, η τρυγόνα, το κοτσαγκέλ’, το κότσαριν κ.α.

Τέλος, οι χαρές και τα γλέντια των νεόνυμφων δεν σταματούσαν τη Δευτέρα. Μια εβδομάδα μετά το γάμο, οι γονείς της νύφης καλούσαν το ζευγάρι και τους συγγενείς του γαμπρού σε τραπέζι. Καθώς επίσης και ο κουμπάρος διοργάνωνε και αυτός ένα τραπέζι σε ένα από τα επόμενα Σάββατα.

Επιλογή κειμένων - Επιμέλεια υλικού Βασιλειάδου Μαρία

 [1] Το άρθρο βασίζεται: Γ.Κ. Χατζόπουλος, ‘Ο Γάμος (Χαρά) και τα σχετικά έθιμα στον Πόντο’ σελ.559-567 στο Θ. Γεωργιάδης (γεν. επιμ.) Ο Πόντος, ιστορία, λαογραφία και Πολιτισμός, τ.2, 1991· Πόπη Τσακμακίδου – Κωτίδου, Οι γυναίκες της Σάντας του Πόντου, 2002, σελ. 65-79

[2] Συχνά, οι μελλόνυμφοι συμμετείχαν στη Θεία Λειτουργία, κοινωνούσαν κατά το Βυζαντινό έθιμο και στη συνέχεια τελούνταν ο γάμος τους.

 
porn porno porn porn porn porno